Informatie Verre Reizen, de uitgeverij van de bekende "te gast in" boekjes heeft een nieuw boek uit over duurzaam toerisme en de dilemma's van reisbegeleiders in situaties waar het moeilijk is om 'standaard oplossingen' te bedenken. Ze hebben er meteen ook een website bijgemaakt http://www.duurzaamreizen.com. Aan het boekje hebben onder meer begeleiders van het Vlaamse Karavaan meegewerkt.
Een bespreking volgt nog.
Posts tonen met het label Media. Alle posts tonen
Posts tonen met het label Media. Alle posts tonen
dinsdag, april 17, 2007
maandag, april 09, 2007
Avontuurlijk reizen, nu ook op uw TV
Om avontuurlijk te reizen hoef je tegenwoordig je huis niet meer uit. Er is het internet, dat bol staat van foto- en videoverslagen, travelblogs enzomeer. Maar je kan ook gewoon je tv aanzetten en afstemmen op programma’s als Peking Express of Stanley’s Route (VT4) en Toast Kannibaal (VTM).
Heel populair zijn ze tegenwoordig, de realityreeksen waarbij bekende of onbekende Vlamingen in een hen volkomen vreemde, ‘primitieve’ situatie worden gedropt. Ze worden nagenoeg aan hun lot overgelaten en moeten zich in steeds moeilijkere omstandigheden uit de slag trekken. Eigenlijk zijn deze programma’s een exponent van de Big Brother-rage, een soort Big Brother ‘on the road’, waarbij de focus ligt op de relaties tussen de Vlaamse deelnemers enerzijds, en op de confrontatie met de ‘primitieve’ omstandigheden en ‘inboorlingen’ anderzijds.
Er is over dit soort exotische realityshows al heel wat heisa geweest. Vooral ten tijde van de eerste reeks van Toast Kannibaal stonden de kranten vol van reacties van verontwaardigde kijkers, die zich ergerden aan het gebrek aan respect vanwege de makers. Ze maakten zich zorgen over de verderfelijke invloed van de onbehouwen Vlamingen op deze ‘natuurvolkeren’. Professoren in de antropologie zetten de kritiek nog kracht bij. Helemaal bont werd het toen een medewerker van het productiehuis Kanakna en Endemol (makers van respectievelijk Peking Express en Stanley’s Route) een tijd geleden uit de biecht klapte over wat hij een ‘gebrek aan respect’ vanwege de makers van Stanley’s Route ten opzichte van de plaatselijke bevolking noemde.
De medewerker in kwestie, journalist Marc Hoogsteyns, was aangezocht om voor Stanley’s Route ter plaatse locaties te zoeken en de productie voor te bereiden. Hij vertelde in de pers dat de programmaverantwoordelijke van VT4 in Oeganda totaal ongelukkig was met de gekozen locaties: “Hij vond ze te modern en de Afrikanen die in beeld liepen, liepen er te beschaafd bij. De cameramannen kregen het verbod om hutjes te filmen waarop ijzeren golfplaten lagen, en mensen met brillen of fietsen mochten ook niet gefilmd worden. De productieploeg liet de hutjes dan maar bedekken met bananenbladeren om ze er zo primitief en armzalig mogelijk te laten uitzien. De Bahavu bij het Kivu-meer werden zelfs gevraagd om hun kleren uit te trekken.” Vanuit het productiehuis kwam de reactie dat Hoogsteyns wegens incompetentie ontslagen werd en op revanche uit was.
Deze reactie kwam van VT4 zelf: “Voor de tweede reeks van Stanley's route hebben we Endemol heel duidelijk gemaakt wat we willen. Vanuit het format is heel duidelijk omschreven dat we tien bekende mensen in de voetsporen van Stanley laten treden. En naarmate de route vordert, moeten we ook steeds verder terug in de tijd. We moeten dus proberen een sfeer te creëren alsof we in een gebied kunnen komen waar Stanley ooit een zelfde mate van cultivatie en cultuur zou kunnen tegenkomen zijn. Dat primitieve is dus inderdaad een essentieel onderdeel, dat naarmate de tocht verder gaat almaar straffer wordt. Het is met Stanley's route helemaal niet de bedoeling om een hedendaags beeld van Afrika te geven.”
Men vliegt dus helemaal naar Afrika om ter plaatse een imitatie van een Afrika te creëren. De mensen die ter plaatse meewerken als figuranten in dit décor, wordt gevraagd zich zo primitief mogelijk voor te doen. Omdat dit beter bij het programmaconcept past. Het is wel heel opmerkelijk dat op zijn minst één kernmedewerker, de journalist Marc Hoogsteyns, blijkbaar niet van dit programmaconcept op de hoogte was. De zender geeft hier in feite toe dat de kijker, die in de veronderstelling is dat hij naar een realityshow kijkt, bedrogen wordt. Of dit van veel respect getuigt en bijdraagt aan een accuraat begrip van de volkeren of culturen in het programma, is dan ook twijfelachtig. Het is alleszins niet de bedoeling van de makers van Stanley’s Route, het gaat enkel en alleen om een décor voor de strijd die een aantal bekende Vlamingen met zichzelf leveren. Een snoepreisje voor de BV’s en de makers dus.
Men kan zich afvragen in hoeverre de avontuurlijke reizigers die deze volkeren bezoeken verschillen van de modale Vlaming die in Toast Kannibaal wordt opgevoerd.
Met Toast Kannibaal was de heisa nog groter. Professor Rik Pinxten, die antropologie doceert aan de Gentse universiteit, hekelde in de kranten de gevaarlijke beeldvorming van het programma. Het stoorde hem dat de programmamakers “de wereld als onze speeltuin beschouwen”, en noemde het “neokolonialisme van de geest”. Eén van de makers, Tom Cloeckaert, heb ik vorig jaar zelf om een reactie gevraagd: “We zijn op zoek gegaan naar stammen die al contact met de Westerse levensstijl hebben gehad. Ze weten wat er te koop is en beleven hun cultuur juist op een heel trotse manier.” Het is met andere woorden beledigend om van kwetsbare natuurvolkeren te spreken, het zijn juist de sterksten die hun cultuur ongeschonden tot op de dag van vandaag hebben kunnen bewaren. De kritiek als zou het bezoek van Vlamingen met cameraploeg het verdwijnen van de culturen in de hand werken, wijst Cloeckaert dan ook af: “Als die culturen verdwijnen, zal dat eerder te maken hebben met de aanpak van regeringen, die willen dat die volken deel gaan uitmaken van hun visie op de burgers in hun maatschappij. De Indonesische regering bijvoorbeeld heeft de Mentawai verboden om hun tanden te vijlen en tatoeages te dragen. Die waren juist heel blij dat de Vlamingen daar wél interesse voor hadden. Nog gevaarlijker lijken mij de religieuze fanatici die zich vandaag de dag nog steeds geroepen voelen om mensen met een andere levensbeschouwing te gaan bekeren. De Tamberma-kinderen liepen allemaal met een plastic kruisje rond dat hen door het Amerikaanse Peace Corps was opgedrongen.”
Het format werd ondertussen verkocht aan Nederland en aan Duitsland. De Nederlandse makers lanceerden ook al een vervolg, Groeten terug, dat de stammen naar Nederland haalt. En kijk eens aan, hiervoor deinzen de Vlaamse makers dan weer wél terug: “We hebben dat vruchteloos proberen tegen te houden”, zegt Cloeckaert. “Je kan niet weten welke impact dat op hen heeft. Misschien zijn ze blij dat ze nadien kunnen terugkeren, maar het kan even goed dat ze terugreizen met het gevoel dat zij veel minder hebben.”
En daar ligt alvast een van de problemen. Onze honger naar alles wat exotisch en anders is kunnen wij gemakkelijk bevredigen door even te sparen voor een vliegtuigticket. Omgekeerd ligt dat toch even iets anders, en dat wil zeggen dat het niet over gelijkwaardige partners gaat, althans niet op dit vlak. Het initiatief om te gaan kijken, te gaan bestuderen, kennis te maken met, verwondering te hebben over, komt nagenoeg steeds van de Westerse zijde. In die zin verschillen reizigers, en zeker avontuurlijke reizigers, in het geheel niet van deze televisiemakers.
Er zijn op het internet stuitender voorbeelden van gebrek aan elementair respect te vinden. Neem nu de site www.papuatrekking.com, waarop je kan inschrijven voor expedities naar Papua-Nieuw-Guinea. De geïnteresseerde surfer wordt er toegesproken met de woorden: “Kom kijken naar primitieve mensen die nog in de steentijd leven! Het is mogelijk om terug te reizen in de tijd!” Alsof die mensen in een ander tijdperk leven en geen evolutie hebben gekend. Verder stelt de site dat de beschaving er razendsnel oprukt, “er snel bij zijn is de boodschap”. Als klap op de vuurpijl worden expedities aangeboden waarop niet-gecontacteerde stammen met een groep internationale toeristen, camera in de aanslag, worden bezocht. Reisgids van dienst is een Tsjechische man, die er prat op gaat dat hij het land beter kent dan de lokale organisaties. Zelfs naar stammen die niet gecontacteerd willen worden en eerder vijandig staan tegenover buitenstaanders, organiseert hij trips. Dat de organisatie zich ongevraagd opdringt en zo mogelijk zelfs bijdraagt tot het verdwijnen van de stammen dringt blijkbaar niet door. De prijzen die de man vraagt voor deze onvergetelijke ervaringen zijn dan ook niet van de poes.
Toch kan het ook anders. Er zijn heel wat inheemse volken die zelf initiatieven ontwikkelen om toeristen aan te trekken. In het amazonewoud van Ecuador heb je een heuse inheemse touroperator, Papangu-Atacapi. De Belg Walter Vermander probeert elk jaar met een groep mensen naar het amazonewoud te gaan, in samenwerking met Papangu-Atacapi. De reizigers worden dus weliswaar begeleid door een Vlaamse gids, maar ter plaatse wordt het programma door lokale mensen uitgevoerd. Het geld wordt in de gemeenschap geïnvesteerd, en in projecten om hun leefomgeving te behouden. Het zou goed zijn, mochten televisiemakers ook eens aandacht hebben voor deze realiteit van de inheemse volkeren, in plaats van op zoek te gaan naar het grootst mogelijke contrast, m.a.w. naar het zo primitief mogelijke. Maar ook reisorganisaties en begeleiders, en dan vooral de avontuurlijke organisaties, bezinnen zich best steeds weer over hun impact op de volkeren die ze in al hun verwondering willen ontmoeten.
Voor meer informatie over inheems toerisme: www.intou.org
Heel populair zijn ze tegenwoordig, de realityreeksen waarbij bekende of onbekende Vlamingen in een hen volkomen vreemde, ‘primitieve’ situatie worden gedropt. Ze worden nagenoeg aan hun lot overgelaten en moeten zich in steeds moeilijkere omstandigheden uit de slag trekken. Eigenlijk zijn deze programma’s een exponent van de Big Brother-rage, een soort Big Brother ‘on the road’, waarbij de focus ligt op de relaties tussen de Vlaamse deelnemers enerzijds, en op de confrontatie met de ‘primitieve’ omstandigheden en ‘inboorlingen’ anderzijds.
Er is over dit soort exotische realityshows al heel wat heisa geweest. Vooral ten tijde van de eerste reeks van Toast Kannibaal stonden de kranten vol van reacties van verontwaardigde kijkers, die zich ergerden aan het gebrek aan respect vanwege de makers. Ze maakten zich zorgen over de verderfelijke invloed van de onbehouwen Vlamingen op deze ‘natuurvolkeren’. Professoren in de antropologie zetten de kritiek nog kracht bij. Helemaal bont werd het toen een medewerker van het productiehuis Kanakna en Endemol (makers van respectievelijk Peking Express en Stanley’s Route) een tijd geleden uit de biecht klapte over wat hij een ‘gebrek aan respect’ vanwege de makers van Stanley’s Route ten opzichte van de plaatselijke bevolking noemde.
De medewerker in kwestie, journalist Marc Hoogsteyns, was aangezocht om voor Stanley’s Route ter plaatse locaties te zoeken en de productie voor te bereiden. Hij vertelde in de pers dat de programmaverantwoordelijke van VT4 in Oeganda totaal ongelukkig was met de gekozen locaties: “Hij vond ze te modern en de Afrikanen die in beeld liepen, liepen er te beschaafd bij. De cameramannen kregen het verbod om hutjes te filmen waarop ijzeren golfplaten lagen, en mensen met brillen of fietsen mochten ook niet gefilmd worden. De productieploeg liet de hutjes dan maar bedekken met bananenbladeren om ze er zo primitief en armzalig mogelijk te laten uitzien. De Bahavu bij het Kivu-meer werden zelfs gevraagd om hun kleren uit te trekken.” Vanuit het productiehuis kwam de reactie dat Hoogsteyns wegens incompetentie ontslagen werd en op revanche uit was.
Deze reactie kwam van VT4 zelf: “Voor de tweede reeks van Stanley's route hebben we Endemol heel duidelijk gemaakt wat we willen. Vanuit het format is heel duidelijk omschreven dat we tien bekende mensen in de voetsporen van Stanley laten treden. En naarmate de route vordert, moeten we ook steeds verder terug in de tijd. We moeten dus proberen een sfeer te creëren alsof we in een gebied kunnen komen waar Stanley ooit een zelfde mate van cultivatie en cultuur zou kunnen tegenkomen zijn. Dat primitieve is dus inderdaad een essentieel onderdeel, dat naarmate de tocht verder gaat almaar straffer wordt. Het is met Stanley's route helemaal niet de bedoeling om een hedendaags beeld van Afrika te geven.”
Men vliegt dus helemaal naar Afrika om ter plaatse een imitatie van een Afrika te creëren. De mensen die ter plaatse meewerken als figuranten in dit décor, wordt gevraagd zich zo primitief mogelijk voor te doen. Omdat dit beter bij het programmaconcept past. Het is wel heel opmerkelijk dat op zijn minst één kernmedewerker, de journalist Marc Hoogsteyns, blijkbaar niet van dit programmaconcept op de hoogte was. De zender geeft hier in feite toe dat de kijker, die in de veronderstelling is dat hij naar een realityshow kijkt, bedrogen wordt. Of dit van veel respect getuigt en bijdraagt aan een accuraat begrip van de volkeren of culturen in het programma, is dan ook twijfelachtig. Het is alleszins niet de bedoeling van de makers van Stanley’s Route, het gaat enkel en alleen om een décor voor de strijd die een aantal bekende Vlamingen met zichzelf leveren. Een snoepreisje voor de BV’s en de makers dus.
Men kan zich afvragen in hoeverre de avontuurlijke reizigers die deze volkeren bezoeken verschillen van de modale Vlaming die in Toast Kannibaal wordt opgevoerd.
Met Toast Kannibaal was de heisa nog groter. Professor Rik Pinxten, die antropologie doceert aan de Gentse universiteit, hekelde in de kranten de gevaarlijke beeldvorming van het programma. Het stoorde hem dat de programmamakers “de wereld als onze speeltuin beschouwen”, en noemde het “neokolonialisme van de geest”. Eén van de makers, Tom Cloeckaert, heb ik vorig jaar zelf om een reactie gevraagd: “We zijn op zoek gegaan naar stammen die al contact met de Westerse levensstijl hebben gehad. Ze weten wat er te koop is en beleven hun cultuur juist op een heel trotse manier.” Het is met andere woorden beledigend om van kwetsbare natuurvolkeren te spreken, het zijn juist de sterksten die hun cultuur ongeschonden tot op de dag van vandaag hebben kunnen bewaren. De kritiek als zou het bezoek van Vlamingen met cameraploeg het verdwijnen van de culturen in de hand werken, wijst Cloeckaert dan ook af: “Als die culturen verdwijnen, zal dat eerder te maken hebben met de aanpak van regeringen, die willen dat die volken deel gaan uitmaken van hun visie op de burgers in hun maatschappij. De Indonesische regering bijvoorbeeld heeft de Mentawai verboden om hun tanden te vijlen en tatoeages te dragen. Die waren juist heel blij dat de Vlamingen daar wél interesse voor hadden. Nog gevaarlijker lijken mij de religieuze fanatici die zich vandaag de dag nog steeds geroepen voelen om mensen met een andere levensbeschouwing te gaan bekeren. De Tamberma-kinderen liepen allemaal met een plastic kruisje rond dat hen door het Amerikaanse Peace Corps was opgedrongen.”
Het format werd ondertussen verkocht aan Nederland en aan Duitsland. De Nederlandse makers lanceerden ook al een vervolg, Groeten terug, dat de stammen naar Nederland haalt. En kijk eens aan, hiervoor deinzen de Vlaamse makers dan weer wél terug: “We hebben dat vruchteloos proberen tegen te houden”, zegt Cloeckaert. “Je kan niet weten welke impact dat op hen heeft. Misschien zijn ze blij dat ze nadien kunnen terugkeren, maar het kan even goed dat ze terugreizen met het gevoel dat zij veel minder hebben.”
En daar ligt alvast een van de problemen. Onze honger naar alles wat exotisch en anders is kunnen wij gemakkelijk bevredigen door even te sparen voor een vliegtuigticket. Omgekeerd ligt dat toch even iets anders, en dat wil zeggen dat het niet over gelijkwaardige partners gaat, althans niet op dit vlak. Het initiatief om te gaan kijken, te gaan bestuderen, kennis te maken met, verwondering te hebben over, komt nagenoeg steeds van de Westerse zijde. In die zin verschillen reizigers, en zeker avontuurlijke reizigers, in het geheel niet van deze televisiemakers.
Er zijn op het internet stuitender voorbeelden van gebrek aan elementair respect te vinden. Neem nu de site www.papuatrekking.com, waarop je kan inschrijven voor expedities naar Papua-Nieuw-Guinea. De geïnteresseerde surfer wordt er toegesproken met de woorden: “Kom kijken naar primitieve mensen die nog in de steentijd leven! Het is mogelijk om terug te reizen in de tijd!” Alsof die mensen in een ander tijdperk leven en geen evolutie hebben gekend. Verder stelt de site dat de beschaving er razendsnel oprukt, “er snel bij zijn is de boodschap”. Als klap op de vuurpijl worden expedities aangeboden waarop niet-gecontacteerde stammen met een groep internationale toeristen, camera in de aanslag, worden bezocht. Reisgids van dienst is een Tsjechische man, die er prat op gaat dat hij het land beter kent dan de lokale organisaties. Zelfs naar stammen die niet gecontacteerd willen worden en eerder vijandig staan tegenover buitenstaanders, organiseert hij trips. Dat de organisatie zich ongevraagd opdringt en zo mogelijk zelfs bijdraagt tot het verdwijnen van de stammen dringt blijkbaar niet door. De prijzen die de man vraagt voor deze onvergetelijke ervaringen zijn dan ook niet van de poes.
Toch kan het ook anders. Er zijn heel wat inheemse volken die zelf initiatieven ontwikkelen om toeristen aan te trekken. In het amazonewoud van Ecuador heb je een heuse inheemse touroperator, Papangu-Atacapi. De Belg Walter Vermander probeert elk jaar met een groep mensen naar het amazonewoud te gaan, in samenwerking met Papangu-Atacapi. De reizigers worden dus weliswaar begeleid door een Vlaamse gids, maar ter plaatse wordt het programma door lokale mensen uitgevoerd. Het geld wordt in de gemeenschap geïnvesteerd, en in projecten om hun leefomgeving te behouden. Het zou goed zijn, mochten televisiemakers ook eens aandacht hebben voor deze realiteit van de inheemse volkeren, in plaats van op zoek te gaan naar het grootst mogelijke contrast, m.a.w. naar het zo primitief mogelijke. Maar ook reisorganisaties en begeleiders, en dan vooral de avontuurlijke organisaties, bezinnen zich best steeds weer over hun impact op de volkeren die ze in al hun verwondering willen ontmoeten.
Voor meer informatie over inheems toerisme: www.intou.org
donderdag, maart 29, 2007
Kritische Journalistiek in het toerisme-wereldje
Nooit gedacht dat de Vacature me zo aangenaam zou verassen. Het artikel "Safaritoerisme" op blz 24 van vorige week doet dat. Doorgaans blinken reisreportages niet uit van originaliteit. Als er al een kritische noot in te bespeuren valt dan gaat het over het comfort voor de toerist of de 'value for money'. Nico Schoofs deed het anders. Hij bezocht de Keniaanse Safariparken met een andere invalshoek. De vraag die hij zich stelde: "blijven de meeste safaridollars aan buitenlandse vingers kleven?" Een zelfde vraag kan je stellen in tientallen arme landen in het zuiden. De realiteit is helaas zo dat de winsten van de grootste bedrijfssector ter wereld grotendeels in het noorden worden gemaakt.
Journalist Nico Schoofs gaat onder meer na hoeveel de lokale arbeiders verdienen. Enkele jaren geleden liet de Britse ngo Tourism Concern een onderzoek uitvoeren naar de loon- en arbeidsvoorwaarden in de toeristische sector. De conclusies van het met Europees geld gefinancierde rapport waren - niet verassend- vernietigend. Ook de lonen die Schoofs vernoemd zijn niet denderend. Het is niet zo dat de kosten voor levensonderhoud in Kenia zoveel lager zijn als bij ons en vele mensen proberen met meerdere jobs de eindjes aan elkaar te knopen. De wildparken zijn dan nog ongeveer het enige onderdeel van het toerisme waarover de controle in binnenlandse handen ligt. Nico Schoofs haalt een onderzoek aan door de universiteit van Moi. De resultaten liegen er niet om: de grootverdieners zijn de touroperatoren, luxe-hotels en vervoersmaatschappijen. En die zijn haast allemaal in buitenlandse handen. En als het gaat over werkgelegenheid, hét argument dat steeds wordt aangehaald, dan blijkt het vrijwel uitsluitend te gaan om ongeschoolde en slecht betaalde arbeidersjobs. Het managment komt meestal uit het buitenland. Met de traditionele minderheden is het doorgaans nog erger gesteld. Het zelfde onderzoek vermeldt ook dat amper 2% van alle inkomsten uit het Maasai Mara Park terugvloeit naar de Maasai-stam.
Het feit dat de Keniaanse overheid een planning heeft voor zijn toerisme sector is goed. Dat blijkt tenminste uit het gesprek van de journalist met de directeur van de Kenya Wildlife Service. Maar waar is de inspraak met de bevolking? Waar zijn de impactstudies op sociaal en ecologisch vlak? In veel gevallen blijkt ook dat de lokale overheden waterdrager zijn voor de internationale investeerders. Vaak worden ze daartoe gedwongen door de internationale financiële instellingen en hun agenda van economische globalisering.
Schoofs stelde ook vast dat de Europese Unie zwaar investeert in het Keniaanse toerisme. Een reden om je zorgen te maken. Want doorgaans is de EU vooral bezig met het aanboren van nieuwe markten voor haar eigen bedrijven. Dat heet "de Lissabon agenda." Zo speelt de EU een voortrekkersrol in het GATS (Algemeen akkoord inzake de handel in diensten) akkoord waarbij landen in het zuiden verboden wordt om buitenlandse investeerders een strobreed in de weg te leggen. En ja, toerisme wordt daarin gedefineerd als een dienst die door toerisme ontvangende landen wordt geleverd. Op het weblog http:\\duurzaamtoerisme.blogspot.com hebben we daarover al verschillende keren bericht.
Schoofs stipt heel terecht aan als Belangrijkste pijnpunt: alle meerwaarde die door de industrie wordt opgestreken blijft in het westen. De ontvangende landen krijgen enkel de kruimels. Erger nog is dat de controle op de toerismestroom haast volledig ligt bij de touroperators die voor een groot stuk bepalen of er toeristen komen of niet: het is hun marketingmachine die de toeristen lokt, ze beheersen vaak ook de luchtvaartroutes enz.
Landen in het zuiden moeten de kans krijgen een eigen toeristische infrastructuur uit te bouwen, in samenspraak met alle betrokkenen: de lokale bevolking en directe omwonenden, de belastingbetaler in het ontvangende land, lokale ondernemers, ngo's die met milieu, democratisering en duurzame ontwikkeling bezig zijn. Er bestaan reeds heel wat voorbeelden van goede projecten - het is dus wel mogelijk.
Journalist Nico Schoofs gaat onder meer na hoeveel de lokale arbeiders verdienen. Enkele jaren geleden liet de Britse ngo Tourism Concern een onderzoek uitvoeren naar de loon- en arbeidsvoorwaarden in de toeristische sector. De conclusies van het met Europees geld gefinancierde rapport waren - niet verassend- vernietigend. Ook de lonen die Schoofs vernoemd zijn niet denderend. Het is niet zo dat de kosten voor levensonderhoud in Kenia zoveel lager zijn als bij ons en vele mensen proberen met meerdere jobs de eindjes aan elkaar te knopen. De wildparken zijn dan nog ongeveer het enige onderdeel van het toerisme waarover de controle in binnenlandse handen ligt. Nico Schoofs haalt een onderzoek aan door de universiteit van Moi. De resultaten liegen er niet om: de grootverdieners zijn de touroperatoren, luxe-hotels en vervoersmaatschappijen. En die zijn haast allemaal in buitenlandse handen. En als het gaat over werkgelegenheid, hét argument dat steeds wordt aangehaald, dan blijkt het vrijwel uitsluitend te gaan om ongeschoolde en slecht betaalde arbeidersjobs. Het managment komt meestal uit het buitenland. Met de traditionele minderheden is het doorgaans nog erger gesteld. Het zelfde onderzoek vermeldt ook dat amper 2% van alle inkomsten uit het Maasai Mara Park terugvloeit naar de Maasai-stam.
Het feit dat de Keniaanse overheid een planning heeft voor zijn toerisme sector is goed. Dat blijkt tenminste uit het gesprek van de journalist met de directeur van de Kenya Wildlife Service. Maar waar is de inspraak met de bevolking? Waar zijn de impactstudies op sociaal en ecologisch vlak? In veel gevallen blijkt ook dat de lokale overheden waterdrager zijn voor de internationale investeerders. Vaak worden ze daartoe gedwongen door de internationale financiële instellingen en hun agenda van economische globalisering.
Schoofs stelde ook vast dat de Europese Unie zwaar investeert in het Keniaanse toerisme. Een reden om je zorgen te maken. Want doorgaans is de EU vooral bezig met het aanboren van nieuwe markten voor haar eigen bedrijven. Dat heet "de Lissabon agenda." Zo speelt de EU een voortrekkersrol in het GATS (Algemeen akkoord inzake de handel in diensten) akkoord waarbij landen in het zuiden verboden wordt om buitenlandse investeerders een strobreed in de weg te leggen. En ja, toerisme wordt daarin gedefineerd als een dienst die door toerisme ontvangende landen wordt geleverd. Op het weblog http:\\duurzaamtoerisme.blogspot.com hebben we daarover al verschillende keren bericht.
Schoofs stipt heel terecht aan als Belangrijkste pijnpunt: alle meerwaarde die door de industrie wordt opgestreken blijft in het westen. De ontvangende landen krijgen enkel de kruimels. Erger nog is dat de controle op de toerismestroom haast volledig ligt bij de touroperators die voor een groot stuk bepalen of er toeristen komen of niet: het is hun marketingmachine die de toeristen lokt, ze beheersen vaak ook de luchtvaartroutes enz.
Landen in het zuiden moeten de kans krijgen een eigen toeristische infrastructuur uit te bouwen, in samenspraak met alle betrokkenen: de lokale bevolking en directe omwonenden, de belastingbetaler in het ontvangende land, lokale ondernemers, ngo's die met milieu, democratisering en duurzame ontwikkeling bezig zijn. Er bestaan reeds heel wat voorbeelden van goede projecten - het is dus wel mogelijk.
woensdag, maart 28, 2007
Het verschil exploiteren
Zondagmiddag 4 februari 2007 in het Zuiderpershuis. Landencocktail van Karavaan. Veel volk, verrassend veel volk zelfs voor een buitenstaander die niet tot de familie van de elkaar informerende reizigers behoort. Leuke sfeer, lekkere muntthee en straffe cocktails -blijkt later. In de luidruchtig verwarmde tent staat een debat op het programma over Beeldvorming, met focus op de invloed en verantwoordelijkheid van reality-tv: genre Toast Kannibaal, Peking Express, Stanley's Route. Ik heb erop aangedrongen dat de spiegel ook omgedraaid wordt: welk beeld creëren avontuurlijke reizigers van de wereld waarin ze zich begeven, wat is hun verantwoordelijkheid...
Want laat ons wel wezen: het zijn niet alleen productiehuizen die bewegende beelden de wereld rondsturen, het zijn niet alleen scenarioschrijvers die de realiteit zo regisseren dat ze als een perfect kader rond de eigen heroïsche daden past. Ludo Poppe, baas van Kanakna en bedenker van Peking Express, deed wat van hem verwacht werd. Hij hing een ingewikkeld discours op dat als een kom water voor Pontius Pilatus diende om zijn handen schoon te wassen van elke eventuele verantwoordelijkheid. Reality, betoogde hij, is fictie. De omgeving is een decor dat we regisseren om de enige echte werkelijkheid van de serie -de intermenselijke relaties en de psychologische reacties van de deelnemers- te kunnen tonen. Nu weten we van veel getuigenissen dat ook die reacties en relaties georchestreerd en geregisseerd worden, maar dat wou Poppe niet gezegd hebben. Ook Guy Swinnen -bekend van zijn Scabs en winnaar van de eerste Stanley's Route- vond dat er op dat vlak niet te veel geknoeid werd. Wat de representatie van de eigenlijke werkelijkheid -het decor dus- betreft, daar had Swinnen wel wat bedenkingen bij. Niet echt heel concreet, maar in het algemeen. Poppe bleef erbij dat reality niet over die realiteit ging. Het is wellicht juist, maar het klinkt wel heel Orwelliaans.
Intussen blijft natuurlijk de vaststelling dat de reality-series die zich in exotisch gebied wagen willens nillens een beeld overbrengen van de mensen, realiteiten en culturen bezuiden Algeciras. Het schokeffect van Toast Kannibaal vond ook geen genade in de ogen van Ludo Poppe, die wel heel tevreden was met de werkwijze van Peking Express (straks de Latijns-Amerika Express) waarbij "het decor" gevraagd wordt om de deelnemers gratis op te vangen, te voeden en te transporteren. Dat ze dat gratis doen, komt omdat dat zo hoort in hun cultuur.
En bovendien brengt de productieploeg van Kanakna geschenken mee voor de locals. Geen spiegeltjes, maar T-shirts met de opdruk van het programma waarvoor ze gratis hun medewerking en hun lamsbouten verleend hebben! My mother gave away my food and all I got was this lousy T-shirt. Dat Stanley daar zelf niet aan gedacht heeft. Een karavaan met dertig negers in magenta T-shirts waarop in blauwe letters Stanley's Route prijkt, geniaal toch? En als ze die T-shirts in extra large geleverd hadden, dan was dat probleem van die heidense naaktheid ook meteen opgelost.
Er was gelukkig ook nog een stem uit het behang. Karel Arnaut, antropoloog en werkzaam in de Vakgroep Afrikaanse Talen en Culturen aan de Universiteit Gent, maakte met enige regelmaat kanttekeningen bij de nieuwspraak van Poppe. Arnaut vond, bijvoorbeeld, dat we het niet alleen moesten hebben over het beeld dat de series -of de diaprojecterende en bloggende reizigers- creëren van de andere. Uiteindelijk is het volgens hem zeker zo interessant om ons af te vragen welk beeld we van onszelf creëren. 'We primitiviseren de andere, terwijl we onszelf -de Westerling, over die constructie wordt buiten de grenzen van Europa al snel geen vraag meer gesteld- presenteren als de bij uitstek mobiele passant. De Afrikaan mag niet stedelijk of hedendaags zijn, maar moet primitief en aan de grond gebonden zijn. De westerse deelnemer passeert, verblijft kort en vertrekt dan met dramatische vergezichten, helicopterbeelden en een voorbijgaande traan.'Bij een andere interventie parafraseerde Arnaut de goede oude Karl Marx. Vandaag gebeurt alles driemaal: als drama, als farce en ten slotte als reality-tv. In die laatste categorie hoort volgens Arnaut ook het grootste deel van de toeristische ervaring thuis: de wereld wordt een spektakel dat de honger naar avontuur en exotisme van de toeschouwer -alweer die Westerling- moet stillen.
Tenslotte speelde Arnaut ook met het beeld van de tourist bubble. Wie Club Medgewijs naar verre landen gaat, zit opgesloten in een luchtbel die voor hem of haar gecreëerd wordt en die zorgvuldig de klanken en stanken van de wereld buiten houdt. De avontuurlijke reiziger is niet fundamenteel verschillend, zegt Arnaut. Hij waagt zich dieper het binnenland in, maar heeft evengoed de terugvalpositie van de ambassade of zijn reisbijstandsverzekering als de realiteit iets te letterlijk deel wordt van zijn ervaring. De avontuurlijke reiziger lijkt ook op de deelnemer van bijvoorbeeld Peking Express als hij zichzelf de kunstmatige beperking van een krap reisbudget oplegt. Bij ziekte of tegenslag komen dan toch de quasi onpeilbare middelen boven in de vorm van kredietkaarten of op de onderbuik verstopte harde valuta.Afsluitende opmerkingen van het panel gingen over de vraag of reality shows en toeristische ondernemingen de culturele diversiteit in de wereld vernietigen dan wel versteken annex toegankelijk maken. Ludo Poppe verwees naar ervaringen in Peru, waar lokale ngo's hem verteld hadden dat de enige manier waarop de rijkdom aan indiaanse culturen gehandhaafd kon worden in een wereld van economische globalisering erin bestond de juiste manier te vinden om de culturele eigenheid te exploiteren. Poppe vond de vertaling "uitbuiten" voor exploiteren iets te cru. Uitbaten zag hij wel zitten.
'One way or the other', blijft de vraag of het commercialiseren van culturele gebruiken een juiste manier is om diversiteit te behouden. Misschien is het beter dat de huidige (uit het verleden geërfde) diversiteit verdwijnt in een vloeibare hedendaagse cultuur, dan dat ze gestold wordt in Bokrijkachtige voorstellingen die extra vervreemdend werken omdat ze dienen om buitenstaanders op hun exotische wenken te bedienen. Maar Afrikanen in jeans, dat verkoopt niet op tv, wist Poppe. Het voorstel van Guy Swinnen -een reality programma dat mensen dropt in reële Afrikaanse omgevingen zoals de Zuid-Afrikaanse townships- maakt alvast bij Kanakna geen kans. En volgens Poppe zijn de concurrenten nog veel minder ethisch dan zijn productiehuis. Gelukkig is er in Afrika ook gewoon eigen tv-productie en kunnen wij zo nu en dan eens genieten van bijvoorbeeld Yizo Yizo, een Zuid-Afrikaanse Het leven zoals het is: de secundaire school. Al zorgt de commercialisering van de media in Afrika ook niet echt voor de impuls om betere en meer doordachte tv te maken.
Gie Goris
[Dit verslag verscheen ook in De Karavaan, het ledenblad van de gelijknamige organisatie]
Want laat ons wel wezen: het zijn niet alleen productiehuizen die bewegende beelden de wereld rondsturen, het zijn niet alleen scenarioschrijvers die de realiteit zo regisseren dat ze als een perfect kader rond de eigen heroïsche daden past. Ludo Poppe, baas van Kanakna en bedenker van Peking Express, deed wat van hem verwacht werd. Hij hing een ingewikkeld discours op dat als een kom water voor Pontius Pilatus diende om zijn handen schoon te wassen van elke eventuele verantwoordelijkheid. Reality, betoogde hij, is fictie. De omgeving is een decor dat we regisseren om de enige echte werkelijkheid van de serie -de intermenselijke relaties en de psychologische reacties van de deelnemers- te kunnen tonen. Nu weten we van veel getuigenissen dat ook die reacties en relaties georchestreerd en geregisseerd worden, maar dat wou Poppe niet gezegd hebben. Ook Guy Swinnen -bekend van zijn Scabs en winnaar van de eerste Stanley's Route- vond dat er op dat vlak niet te veel geknoeid werd. Wat de representatie van de eigenlijke werkelijkheid -het decor dus- betreft, daar had Swinnen wel wat bedenkingen bij. Niet echt heel concreet, maar in het algemeen. Poppe bleef erbij dat reality niet over die realiteit ging. Het is wellicht juist, maar het klinkt wel heel Orwelliaans.
Intussen blijft natuurlijk de vaststelling dat de reality-series die zich in exotisch gebied wagen willens nillens een beeld overbrengen van de mensen, realiteiten en culturen bezuiden Algeciras. Het schokeffect van Toast Kannibaal vond ook geen genade in de ogen van Ludo Poppe, die wel heel tevreden was met de werkwijze van Peking Express (straks de Latijns-Amerika Express) waarbij "het decor" gevraagd wordt om de deelnemers gratis op te vangen, te voeden en te transporteren. Dat ze dat gratis doen, komt omdat dat zo hoort in hun cultuur.
En bovendien brengt de productieploeg van Kanakna geschenken mee voor de locals. Geen spiegeltjes, maar T-shirts met de opdruk van het programma waarvoor ze gratis hun medewerking en hun lamsbouten verleend hebben! My mother gave away my food and all I got was this lousy T-shirt. Dat Stanley daar zelf niet aan gedacht heeft. Een karavaan met dertig negers in magenta T-shirts waarop in blauwe letters Stanley's Route prijkt, geniaal toch? En als ze die T-shirts in extra large geleverd hadden, dan was dat probleem van die heidense naaktheid ook meteen opgelost.
Er was gelukkig ook nog een stem uit het behang. Karel Arnaut, antropoloog en werkzaam in de Vakgroep Afrikaanse Talen en Culturen aan de Universiteit Gent, maakte met enige regelmaat kanttekeningen bij de nieuwspraak van Poppe. Arnaut vond, bijvoorbeeld, dat we het niet alleen moesten hebben over het beeld dat de series -of de diaprojecterende en bloggende reizigers- creëren van de andere. Uiteindelijk is het volgens hem zeker zo interessant om ons af te vragen welk beeld we van onszelf creëren. 'We primitiviseren de andere, terwijl we onszelf -de Westerling, over die constructie wordt buiten de grenzen van Europa al snel geen vraag meer gesteld- presenteren als de bij uitstek mobiele passant. De Afrikaan mag niet stedelijk of hedendaags zijn, maar moet primitief en aan de grond gebonden zijn. De westerse deelnemer passeert, verblijft kort en vertrekt dan met dramatische vergezichten, helicopterbeelden en een voorbijgaande traan.'Bij een andere interventie parafraseerde Arnaut de goede oude Karl Marx. Vandaag gebeurt alles driemaal: als drama, als farce en ten slotte als reality-tv. In die laatste categorie hoort volgens Arnaut ook het grootste deel van de toeristische ervaring thuis: de wereld wordt een spektakel dat de honger naar avontuur en exotisme van de toeschouwer -alweer die Westerling- moet stillen.
Tenslotte speelde Arnaut ook met het beeld van de tourist bubble. Wie Club Medgewijs naar verre landen gaat, zit opgesloten in een luchtbel die voor hem of haar gecreëerd wordt en die zorgvuldig de klanken en stanken van de wereld buiten houdt. De avontuurlijke reiziger is niet fundamenteel verschillend, zegt Arnaut. Hij waagt zich dieper het binnenland in, maar heeft evengoed de terugvalpositie van de ambassade of zijn reisbijstandsverzekering als de realiteit iets te letterlijk deel wordt van zijn ervaring. De avontuurlijke reiziger lijkt ook op de deelnemer van bijvoorbeeld Peking Express als hij zichzelf de kunstmatige beperking van een krap reisbudget oplegt. Bij ziekte of tegenslag komen dan toch de quasi onpeilbare middelen boven in de vorm van kredietkaarten of op de onderbuik verstopte harde valuta.Afsluitende opmerkingen van het panel gingen over de vraag of reality shows en toeristische ondernemingen de culturele diversiteit in de wereld vernietigen dan wel versteken annex toegankelijk maken. Ludo Poppe verwees naar ervaringen in Peru, waar lokale ngo's hem verteld hadden dat de enige manier waarop de rijkdom aan indiaanse culturen gehandhaafd kon worden in een wereld van economische globalisering erin bestond de juiste manier te vinden om de culturele eigenheid te exploiteren. Poppe vond de vertaling "uitbuiten" voor exploiteren iets te cru. Uitbaten zag hij wel zitten.
'One way or the other', blijft de vraag of het commercialiseren van culturele gebruiken een juiste manier is om diversiteit te behouden. Misschien is het beter dat de huidige (uit het verleden geërfde) diversiteit verdwijnt in een vloeibare hedendaagse cultuur, dan dat ze gestold wordt in Bokrijkachtige voorstellingen die extra vervreemdend werken omdat ze dienen om buitenstaanders op hun exotische wenken te bedienen. Maar Afrikanen in jeans, dat verkoopt niet op tv, wist Poppe. Het voorstel van Guy Swinnen -een reality programma dat mensen dropt in reële Afrikaanse omgevingen zoals de Zuid-Afrikaanse townships- maakt alvast bij Kanakna geen kans. En volgens Poppe zijn de concurrenten nog veel minder ethisch dan zijn productiehuis. Gelukkig is er in Afrika ook gewoon eigen tv-productie en kunnen wij zo nu en dan eens genieten van bijvoorbeeld Yizo Yizo, een Zuid-Afrikaanse Het leven zoals het is: de secundaire school. Al zorgt de commercialisering van de media in Afrika ook niet echt voor de impuls om betere en meer doordachte tv te maken.
Gie Goris
[Dit verslag verscheen ook in De Karavaan, het ledenblad van de gelijknamige organisatie]
woensdag, juni 08, 2005
Latijns-Amerika ruilt CNN in voor eigen regionale tv-zender
Benieuwd of deze Latijns-Amerikaanse Al-Jazeera succes gaat hebben bij de gemiddelde inwoner van het continent. Een zekere aandeel aan stichtende boodschappen zal er wellicht wel ingaan, maar of die zender ook een hoog entertainment gehalte kan bieden? Telesur: een zender om te volgen!
dinsdag, april 12, 2005
Journal of Sustainable Tourism - Vol 7:3&4
Een interessante website anex E-Zine met essays over Duurzaam Toerisme. Auteurs zijn meestal academici maar dat wil niet zeggen dat het steeds droge teksten zijn. Soms gaan ze zelfs de filosofische toer op zoals Brien Wheeller met "The Truth? The Hole Truth. Everything but the Truth. Tourism and Knowledge: A Septic Sceptic’s Perspective." Goed voor wanneer je wat tijd aangenaam te doden hebt en toch de indruk wil hebben achteraf dat je wat geleerd hebt (het 'Alain de Boton gevoel' zo je wil) - een lange vlucht bvb of al wachtend op een Afrikaanse bus.
Andere stukken zijn dan weer wetenschappelijk doorwrochte artikels of case studies. Zo schreef Eman Helmy er één over Egypte: duurzame manieren om het archeologisch patrimonium te bewaren en tegelijk het toerisme gebruiken als inkomstenbron.
De geografische spreiding van de stukken die aan bod komen overspannen de wereld, als je écht up-to-date wil blijven is dit een prima startpunt.
Andere stukken zijn dan weer wetenschappelijk doorwrochte artikels of case studies. Zo schreef Eman Helmy er één over Egypte: duurzame manieren om het archeologisch patrimonium te bewaren en tegelijk het toerisme gebruiken als inkomstenbron.
De geografische spreiding van de stukken die aan bod komen overspannen de wereld, als je écht up-to-date wil blijven is dit een prima startpunt.
Abonneren op:
Posts (Atom)